سازمان حفاظت محيط زيست

اداره كل حفاظت محيط زيست خراسان جنوبي

امور محيط طبيعي

عنوان مقاله:

آيا زعفران را مي توان به عنوان گياه پاك معرفي نمود ؟

تهيه كننده:

رويا هدايتي زاده

مقدمه:   

زعفران يکي از محصولات کشاوري ارزشمند صادراتي ايران است که در زمين‌هاي خشک و نيمه‌خشک جنوب خراسان و برخي نقاط کشور کشت مي‌شود. گياه زعفران جزءگياهان کم‌توقع است که در سرزمين‌هاي خشک توليد مي‌شود و بازده اقتصادي آن بسيار بالا است. زعفران زماني نياز به آب داردکه گياهان ديگر نياز به آب ندارند، يا اينکه نياز آنها به آب در حداقل است.گياه زعفران تابستان در خواب است و به هيچ‌وجه به آب نياز ندارد و چون در زمستان رشد مي‌کند، داراي هيچ‌گونه آفت جدي نيست و نيازي به سمپاشي ندارد. زعفران گياهي چند ساله است و اگر يک بار کشت شود تا 17 يا 18 سال مي‌توان از آن بهره‌برداري کرد، از اين رو زعفران در مناطق کم‌بهره به مثابه طلا براي کشاورزان است.

مشخصات گياهشناسي زعفران:

     زعفران با نام علمي Crocus sativus L. گياهي چند ساله، متعلق به خانواده زنبقيانIridacea)) و راسته ليليال­ها (Liliales) مي­باشد. اين گياه علفي، بدون ساقه و پيازدار است. هر پياز بسته به زمان آبياري قبل، بعد و يا همزمان با گلدهي، 6 تا 9 برگ باريك نظير برگ علفهاي چمني توليد مي­کند. گلهاي زعفران داراي 3 گلبرگ و 3 كاسبرگ تغيير شكل يافته به رنگ بنفش، 3 پرچم، (طول ميله آن دو برابر بساك زردرنگ است) و مادگي با يک تخمدان كه در مركز گل قرار گرفته، تشكيل شده­است. از قسمت تخمدان خامه باريك و بلندي به رنگ زرد روشن به طول 7 تا 10 سانتي­متر خارج مي­گردد و در انتها به سه کلاله بوقي شکل به رنگ قرمز عنابي که طول هر رشته 2 تا 3 سانتي­متر است ختم مي­شود. اين سه کلاله پس از خشک شدن، زعفران تجاري را تشکيل مي­دهند که معطر و داراي بوي تند و طعمي تلخ است.

كنترل بيماريها، آفات و علف هاي هرز زعفران:

مهمترين آفات زعفران، جوندگان هستند که شامل خرگوش­ها، موش­ها و يک نوع جوجه تيغي است. موش­ها در زمين‌هاي زعفران لانه مي‌کند و پيازهاي زعفران را مي‌خورد و باعث از بين رفتن پيازها مي­شوند و خرگوش و جوجه تيغي از برگهاي زعفران براي تغذيه استفاده مي­کنند. با کاشت نعناع در نزديکي مزارع زعفران مي توان با موش­ها مبارزه کرد. پيازها بهتر است قبل از کاشت با سموم قارچ کش از قبيل سرزان، سري تيزان و گرامنيون بر عليه بيماريهاي قارچي ضد عفوني شوند. بهترين روش کنترل علفهاي هرز وجين دستي است که معمولاً سه بار در سال انجام مي شود. در صورت لزوم از علف کشهاي مناسب با توصيه کارشناسان مربوطه استفاده مي شود در مورد مبارزه شيميايي با علف هاي مزرعه بايد توجه کرد كه مبارزه شيميايي با توجه به خواب تابستاني زعفران در اين فصل عملي مي­باشد. اما چون اثر اين علف کش ها بر روي گياه آزمايش نشده لذا بايد حتي الامکان به هنگام رشد بوته هاي زعغران از مصرف علف کش هاي شيميايي خودداري شود. شخم هاي مکرر بستر زمين را تا حدودي از وجود علف هاي هرز پاک مي سازند. از علفهاي هرز عمده مزارع زعفران مي توان به بومادران، تلخه، خارشتر، گندسير، يولاف وحشي، اويارسلام، گل قاصد، گل ماهور و منداب اشاره کرد. علف‌كشهاي مورد آزمايش شامل اتال فلورالين، متريبوزين فلوآزيفوپ‌پي‌يوتيل، بنتازون، هالوكسي‌فوپ‌اتوتيل ، آترازين ، هالوكسي فوپ اتوتيل و متريبوزين بودند. مهمترين بيماري­هاي زعفران بيماري سياهک و زوال زعفران است. عامل بيماري سياهک، قارچ نوماکو است که روي برگهاي زعفران رشد کرده و کم کم به پيازها مي­رسد و باعث از بين رفتن پيازها مي­شود. عامل بيماري زوال زعفران نيز يک نوع قارچ ساپروفيتي است که به­ داخل پيازها نفوذ کرده و موجب برآمدگي سطح پياز، پوسيدن و خشک شدن برگها مي­شود. جمع­آوري و سوزاندن برگها و پيازهاي آلوده و ضد عفوني کردن پيازها قبل از کاشت در کاهش بيماريها مؤثر است.

سطح زيرکشت زعفران در استان:

استان خراسان جنوبي30 درصد از زعفران كل كشور و 25 درصد از زعفران دنيا را توليد مي كند براساس آمار، سطح زير كشت زعفران در خراسان جنوبي در سال 87،  چهارده هزار هكتار بوده كه از اين سطح 70 تن زعفران خشك برداشت شده است كه متأسفانه اين رقم نسبت به سال 86 به علت خشكسالي به 11هزار و 365 هكتار كاهش يافته است. لازم به ذكر است، 80 درصد زعفران استان خراسان جنوبي به 20 كشور از جمله فرانسه، اسپانيا، ژاپن، امارات متحده عربي و... صادر مي شود. زعفران استان بالاترين بازده اقتصادي را به ازاي هر مترمكعب آب دارد، اما با اين مقدار استان همچنان رتبه دوم كشوري را داراست. در خراسان جنوبي 43 هزار و 549 نفر از اين محصول بهره برداري مي كنند.

محاسن كشت زعفران:

- کشت زعفران فقط يک بار انجام و چند سال از آن برداشت مي‌شود. زعفران نيازي به آبياري ندارد و به‌طور معمول با بارندگي‌هاي پاييز سبز مي‌شود و چنانچه آب نياز داشته باشد، زماني است که گياهان ديگر به خواب رفته‌اند و نياز به آب ندارند.

-  ثابت شده گل‌هاي زعفران داراي ارزش اقتصادي بالايي است. از آن ماده‌اي استخراج مي شود که اين ماده مي‌تواند تحول عظيمي در صنعت عطرسازي جهان ايجاد کند.

- سال‌هاي متمادي زعفران به عنوان يک رنگ‌دهنده، ادويه و يک مطبوع‌کنندة غذا مورد استفاده قرار مي‌گرفت، اما مطالعات اخير نشان داده است در زعفران موادي وجود دارد که نشاط‌آور بوده و خاصيت آرام‌بخشي قابل‌توجهي در انسان دارد.

- بر اساس قانون سازمان نظارت بر مواد غذايي و دارويي آمريکا  زعفران به عنوان رنگ دهنده طبيعي مجاز است و مقدار مصرف آن به عنوان عطر و طعم دهنده طبيعي محدوديتي ندارد.

- زعفران به علت دارا بودن مواد تلخ موجب سهولت هضم غذا مي‌شود.

-  از زعفران در صنعت براي رنگ آميزي ابريشم و نخ ... استفاده مي‌شود.

- زعفران از نظر طب قديم ايران گرم و خشک است. مهمترين خاصيت زعفران که از قديم‌الايام از آن استفاده مي‌شده است درمان افسردگي مي‌باشد.

معايب كشت زعفران:

- زمين‌هايي که زيرکشت زعفران مي‌رود، بعد از 15 تا 20 سال که زعفران در آن کاشته مي‌شود، گياه ديگري نمي‌تواند در آن رشد کند و اين زمين پس از 20 سال براي کشت زعفران نيز مناسب نخواهد بود.

-  رنگ زعفران مربوط به ماده‌اي به نام کروسين است که در آن وجود دارد. پياز زعفران سمي است و مصرف بيش از حد آن براي حيوانات کشنده است.

- چون زعفران بر روي سيستم توليد مثل اثر دارد بنابراين زنان حامله بايد در خوردن آن احتياط کنند؛ چرا که ممکن است باعث سقط جنين ‌شود‌. خوردن زياد زعفران براي کليه‌ها مضر است‌. اشتها را کم و ايجاد سردرد مي‌کند و باعث اختلال حواس مي‌شود‌.

- چون زعفران بسيار گران قيمت مي‌باشد، از قديم سوداگران حقه باز در آن دستکاري مي‌کردند و مجازات تقلب در زعفران گاهي حکم اعدام داشته‌است. مهم ترين تقلبي که به عنوان زعفران صورت مي‌گيرد گل رنگ مي‌باشد که شباهتي به زعفران دارد و مي‌تواند ايجاد رنگ زرد کند.گاهي براي اضافه شدن وزن به آن روغن يا آب نبات و عسل اسپري مي‌کنند.

پيشنهادات جهت عدم معرفي گياه زعفران به عنوان گياه پاك

گياهي را مي توان به عنوان گياه پاك معرفي نمود كه علاوه بر اينكه در مراحل مختلف كاشت، داشت و برداشت نيازي به استفاده از سموم و علف كش جهت مقابله با بيماريها و آفات نداشته باشد، بلكه خود گياه نيز به خودي خود منجر به توليد سمومي كه براي خاك و  و ساير جانداران مضر باشد، نكند. متاسفانه گياه زعفران پس از چند سال از زمان كشت، علاوه بر اين كه با توليد سموم ناشناخته منجر به از دست رفتن خاك جهت كشت ساير گياهان مي شود،  اگر پياز توسط ساير حيوانات نيز مورد استفاده قرار گيرد، منجر به مرگ آن ها مي شود. علاوه بر اين به دليل داشتن برخي مواد شيميايي در خود كلاله زعفران كه مصرف خوراكي براي انسان دارد، در صورت مصرف بيش از حد مجاز در برخي موارد منجر به مرگ انسان نيز مي شود. تحقيقات در  خصوص معرفي گياه پاك نشان داد كه گياه زعفران را نمي توان به عنوان گياه پاك معرفي نمود.